ข้าวชั้นดี…ที่อำเภอพาน

ภาพทุ่งนาสีเขียวที่ทอดยาวไกลสุดลูกหูลูกตา ลำธารใสมีน้ำไหลเย็น ฝูงปลาเล็กๆ แหวกว่ายไปมาในนาข้าว พร้อมด้วยสัตว์หน้าดินตัวเล็กๆ ที่สังเกตได้ไม่ยาก ความอุดมสมบูรณ์ของนาข้าวที่ดูเขียวขจีปลอดภัย และไม่ถูกรบกวนจากมลพิษเหล่านี้ไม่ใช่ภาพที่อยู่ในสารคดีด้านธรรมชาติหรืออยู่ในหนังสือเมื่อหลายสิบปีก่อน แต่อยู่ที่นี่ วันนี้ อำเภอพาน จังหวัดเชียงราย
ปัจจุบันนี้เราอาจกล่าวได้ว่า แหล่งเพาะปลูกข้าว ในอำเภอพาน จังหวัดเชียงราย เป็นหนึ่งในแหล่งเพาะปลูกข้าวอินทรีย์หรือข้าวออแกนิคที่มีขนาดใหญ่ที่สุด และติดอันดับดีที่สุดในภาคเหนือ โดยสมาชิกภายในกลุ่มผู้ปลูกข้าวเป็นเกษตรกรที่มีความชำนาญในการปลูกข้าวอินทรีย์มายาวนาน ประกอบกับผืนดินที่อุดมสมบูรณ์ ทำให้ได้ผลผลิตเป็นข้าวหอมมะลิอินทรีย์คุณภาพสูงเม็ดเรียวสวยที่หุงขึ้นหม้อ หอม นุ่ม รสชาติดี โดยการร่วมมือกับภาครัฐ อาทิ สำนักงานเกษตรอำเภอพาน และศูนย์วิจัยข้าวเชียงรายให้การสนับสนุน
ปัจจุบันนี้เราอาจกล่าวได้ว่า แหล่งเพาะปลูกข้าว ในอำเภอพาน จังหวัดเชียงราย เป็นหนึ่งในแหล่งเพาะปลูกข้าวอินทรีย์หรือข้าวออแกนิคที่มีขนาดใหญ่ที่สุด และติดอันดับดีที่สุดในภาคเหนือ โดยสมาชิกภายในกลุ่มผู้ปลูกข้าวเป็นเกษตรกรที่มีความชำนาญในการปลูกข้าวอินทรีย์มายาวนาน ประกอบกับผืนดินที่อุดมสมบูรณ์ ทำให้ได้ผลผลิตเป็นข้าวหอมมะลิอินทรีย์คุณภาพสูงเม็ดเรียวสวยที่หุงขึ้นหม้อ หอม นุ่ม รสชาติดี โดยการร่วมมือกับภาครัฐ อาทิ สำนักงานเกษตรอำเภอพาน และศูนย์วิจัยข้าวเชียงรายให้การสนับสนุน อบรม และให้ความรู้เรื่องเกษตรอินทรีย์เพิ่มเติม
แต่กว่าจะเป็นเช่นทุกวันนี้ การปลูกข้าวอินทรีย์ในอำเภอพาน มีอุปสรรคมาก่อน ย้อนกลับไปในอดีตนั้น เกษตรกรในชุมชนเคยนิยมการปลูกข้าวโดยใช้สารเคมี ทั้งปุ๋ยเคมี สารกำจัดวัชพืช สารป้องกันกำจัดโรคและแมลงศัตรูพืช แต่ผลกระทบที่ตามมาคือ เกิดการปนเปื้อนในผลผลิตและแหล่งน้ำรวมถึงสุขภาพและคุณภาพชีวิตของเกษตรกรแย่ลงอย่างเห็นได้ชัด จนชาวบ้านต้องหันหน้าเข้าหากันเพื่อแก้ปัญหาอย่างจริงจัง เกษตรกรมีการรวมกลุ่มกันในพื้นที่ จัดตั้งกลุ่มวิสาหกิจชุมชนกลุ่มผู้ผลิตข้าวอินทรีย์อำเภอพาน มีการปรับเปลี่ยนมาเพาะปลูกข้าวตามหลักเกษตรอินทรีย์ เพื่อลดต้นทุนในการซื้อสารเคมี โดยเลิกใช้สารเคมีหันมาเติมจุลินทรีย์และปุ๋ยอินทรีย์ลงไปทดแทน มีการพัฒนาหน้าดินจนกระทั่งดินเริ่มกลับมาอุดมสมบูรณ์

เมื่อดินดี กลุ่มเกษตรกรอำเภอพานก็พร้อมจะผลิตข้าวอินทรีย์ป้อนสู่ตลาดสำหรับการผลิตข้าวในปัจจุบัน ประกอบด้วย ข้าวหอมมะลิ 105 อินทรีย์ ข้าวกล้องมะลิแดงอินทรีย์ ข้าวไรซ์เบอรี่อินทรีย์ ข้าวมะลินิลอินทรีย์ เป็นต้น ซึ่งในกลุ่มวิสาหกิจชุมชนกลุ่มผู้ผลิตข้าวอินทรีย์อำเภอพาน ขณะนี้มีเนื้อที่ปลูกข้าว รวมกว่า 1,100 ไร่ มีสมาชิกกลุ่ม 100 ครัวเรือน ครอบคลุมเกือบทั้งอำเภอพาน จังหวัดเชียงราย โดยเกษตรกรปรับเปลี่ยนกระบวนการปลูกข้าวอินทรีย์จากนาหว่านมาเป็นนาปลูกและนาโยน จึงช่วยลดต้นทุนด้านเมล็ดพันธุ์ในการปลูกไปได้มาก และทำให้ได้ผลผลิตต่อไร่ที่ดีกว่า จากนาหว่านที่ได้ 400-500 กิโลกรัม เพิ่มเป็น 550-700 กิโลกรัม ยิ่งไปกว่านั้น เมื่อตัดสินใจทำนาปลูกและนาโยน โดยใช้ปุ๋ยหมักชีวภาพสภาพดินก็ร่วนขึ้น ส่วนยาฆ่าแมลงก็หันมาทำเองจากสารสกัดธรรมชาติทดแทนการใช้ยาฆ่าแมลงที่เป็นสารเคมีนำเข้า ทำให้ต้นทุนในการทำนาลดลงอย่างเห็นได้ชัด จนกระทั่งทุกวันนี้ ข้าวหอมมะลิจากอำเภอพานได้รับรางวัลในการประกวดข้าวหอมมะลิระดับจังหวัดและระดับประเทศเป็นประจำทุกปี ซึ่งถือเป็นความสำเร็จที่น่าภูมิใจของกลุ่มเกษตรกรรวมทั้งหน่วยงานภาครัฐที่เข้ามาช่วยดูแล